��������Ƶ

Het Artemis-UA project werd voorgesteld de Dag van de Nieuwste Geschiedenis-Journée de l’Histoire Contemporaine 2026 dat plaatsvond in Antwerpen. De titel van de conferentie luidde “Ctrl-Alt-History: (digital) humanities meets AI”, een uiterst relevant onderwerp vandaag de dag.

De presentatie vond plaats in panel 2.3 “Seeing the Past: AI Approaches to Visual and Spatial Historical Sources”. Centraal in deze sessie stond de vraag hoe AI en digitale tools ons kunnen helpen met het omgaan met visuele historische bronnen. De presentatietitel kopte “Testing the Waters: An AI-based exploration of hand drawn maps in the Artemis-UA project”.

We lichtten een tipje van de Artemis-UA-sluier op met extra aandacht voor het experimenteren met computer recognition en deep learning models om allerlei data uit historische kaarten te destilleren. Aangezien oude kaarten een schat aan informatie bevatten voor hedendaags beleid willen we deze informatie immers bruikbaar maken voor onderzoekers en beleidsmakers. Dit gaat verder dan het inscannen van de fysieke kaart. De informatie van de scan is immers nog steeds niet vlot interpreteerbaar voor de meeste computerprogramma’s. Hoewel mensen deze kaarten intuïtief relatief gemakkelijk kunnen begrijpen, is dit voor AI een stuk moeilijker. Zeker oudere kaarten, die uit opschalende kleurtinten en variërende kleurintensiteiten bestaan, en die een hoop oneffenheden en beschadigingen bevatten, zetten de computer gemakkelijk op een verkeerd spoor. Zowel eenvoudige K-means analysis als complexere neural network methodes werd kort voorgesteld. De opportuniteiten maar vooral de uitdagingen met een dergelijk kaartencorpus besloeg bijgevolg een aanzienlijk deel van de lezing. Het is immers de bedoeling dat de mens leert aan de machine hoe deze bronnen correct te interpreteren. We demonstreerden dat dit een moeizaam proces is, waarbij continu reflectie nodig blijkt over een ‘one size fits all’ versus en een ‘tailormade’ aanpak.

Met dank aan de  en organisatie van Ctrl-Alt-History!​

De eerste stap om een fysieke kaart te kunnen gebruiken op de computer is het inscannen. Hoewel er de laatste jaren al veel werk is verricht door de Vlaamse archieven om hun collecties digitaal te onstsluiten, zijn er nog steeds vele historische bronnen die op hun beurt liggen te wachten. 

Iedereen die al eens heeft zitten sukkelen met het opvouwen van een grote wandelkaart beseft maar al te goed dat niet alle kaarten op compacte A4 pagina's worden gemaakt. Dit was vroeger niet anders en dus duiken er geregeld kaarten op die de mogelijkheden van een gemiddelde scanner overstijgen. Het transport van dergelijke kaarten naar locaties met gespecialiseerde scanners houdt echter risico's in voor deze stukjes erfgoed. Als alternatief werd er gekeken of dit misschien kon worden uitgevoerd in de archieven zelf, met behulp van fotogrammetrie. Dit gebeurde met de aangename samenwerking van het stadsarchief Lokeren in april 2026. 

Foto-watte?

Fotogrammetrie is een techniek waarbij een onderwerp (object, gebouw, etc.) vanuit verschillende invalshoeken wordt gefotografeerd. Door de variatie in deze foto's te meten kan er met behulp van gespecialiseerde software een 3D model van dit object digitaal worden gereconstrueerd. Het steunt op het principe van het parallax-effect: als je op een trein zit beweeg jij (en dus je kijklijn) in 1 richting. Je passeert een boom nabij het spoor en een kerktoren verderweg. De boom staat dichter tot jou en zal jou sneller lijken te passeren dan de kerktoren in de verte.  De boom zal zich relatief tot de kijker eerst links en dan rechts van de kerktoren lijken te bevinden.

Dit creëert een een diepte-effect, de zogenaamde relatieve diepte. De computer kan dit effect gebruiken door gelijke punten te vinden op de foto's uit verschillende hoeken. Door het diepteeffect kan de afstand en de positie van deze punten ten opzichte van elkaar worden bepaald en zo kan de vorm worden bekomen. Het is een zeer kosteffectieve techniek want men heeft slechts een deftige camera en een computer nodig ( en in sommige gevallen een betalende licentie van de software). Een snellere techniek is het laserscannen maar daar zijn dan weer gespecialiseerde scanners voor nodig. Hoe beter de foto's, hoe beter (fijner) het resultaat en dus zijn de omstandigheden van het fotograferen enorm van belang (gelijkmatige belichting, kwaliteit van de camera en het niet manipuleren van het onderwerp tijdens het proces). Hoe krachtiger de computer, hoe sneller hij de berekeningen zal kunnen doen.

Hieronder een timelaps van het fotograferen van één kaart in het stadsarchief van Lokeren. Het hele fotografeerproces duurde hier 9 minuten. Enkele van de resultaten kunnen hier worden bekeken in lagere resolutie of onder onderstaand filmpje: 

Met dank aan het voor de samenwerking!